«Қызыл кітап» деген сөз тіркесі ғылымға 1966 жылдан бастап енді. Осындағы «қызыл» сөзі «қауіп төніп тұр» деген адамзат баласына ескерту ұғымын білдіреді. «Қызыл кітаптарға» жер бетінде жойылып кету қаупі төнген және сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлардың түрлері тіркеліп, ондай түрлерді сақтап қалудың және қорғаудың қажеттігі ерекше атап көрсетіледі. Әрбір «Қызыл кітап» шығарылу дәрежесіне сәйкес ең қажетті мемлекеттік құжат болып саналады. Аталмыш кітапты шығару туралы пікірді алғаш рет ұсынған ағылшын ғалымы Питер Скотт. Халықаралық «Қызыл кітап» (Red Data Book – «Қызыл кітап деректері») – Халықаралық Табиғат Қорғау Одағының (ХТҚО) халықаралық деңгейдегі құжаты болып саналады. «Қызыл кітапқа» жойылып кету қаупі төнген, сирек кездесетін, ғылыми тұрғыдан әлі толық зерттелмеген, жылдан-жылға саны күрт азайып бара жатқан, қорғауды қажет ететін өсімдіктер мен жануарлардың түрлері тіркеледі.
Жануарларды қорғау мәселелері ХХ ғасырдың бас кезінде қолға алынды. 1902 жылы Париж қаласында алғашқы рет Құстарды қорғаудың Халықаралық Конвенциясына қол қойылды. Бүгінгі таңда «Қызыл кітаптардың» бірнеше нұсқалары жарық көрген. Олар – Халықаралық Табиғат Қорғау Одағының (ХТҚО) Қызыл кітабы, әрбір мемлекеттің (республикалық) «Қызыл кітап» және жергілікті аймақтың (облыстық) «Қызыл кітап» деп аталады.
Қазақстанның «Қызыл кітабы» еліміздің аумағында жойылып кету қаупі төнген және сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар түрлерін тіркеуге арналған арнайы мемлекеттік құжат болып есептеледі. «Қызыл кітапқа» тіркелген түрлердің табиғатта сақталу деңгейіне сәйкес бірнеше санатқа (категория) бөлінеді. Қазақстанда алғашқы «Қызыл кітап» Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1978 жылғы 16 қаңтардағы №20 арнайы қаулысына сәйкес жарық көре бастады. Қазақстанда шыққан алғашқы «Қызыл кітаптың» 1-ші бөлімі омыртқалы жануарларға арналды және оған 87 түр, (балықтардың – 4, қосмекенділердің –1, жорғалаушылардың – 8, құстардың – 43 және сүтқоректілердің – 31 түрі) тіркелді. Ал Қазақстанның өсімдіктерге арналған «Қызыл кітабы» 1981 жылы жарық көріп, ондағы түрлер 2 санаттан тұрды:
- жойылып кету қаупі төнген түрлер
- сирек кездесетін түрлер.
Сонымен қатар өсімдіктерге арналған «Қызыл кітапқа» (1981) еліміздің аумағында өсетін 307 түрі тіркелді. Онда жабық тұқымдылардың (гүлді өсімдіктердің) – 288 түрі, ашықтұқымдылардың – 2 түрі, қырықжапырақтардың – 3 түрі, саңырауқұлақтардың – 10 түрі және қыналардың – 1 түрі тіркелді. Олардың 20 түріне жойылып кету қаупі төнген, ал 287 түрі сирек кездесетін түрлерге жатады. Жалпы ережеге сәйкес мемлекеттік «Қызыл кітап» әрбір 10 жылда өзгертіліп, толықтырылуы қажет. Қазақстанның өсімдіктерге арналған «Қызыл кітабының» 2-ші басылымы осы күнге дейін жарық көрмеген.
Халықаралық «Қызыл кітап» (Red Data Book) – Халықаралық табиғат қорғау одағының (ХТҚО) шешімі бойынша шығарылады. ХТҚО-ның «Қызыл кітабы» – халықаралық деңгейдегі құжат болып есептеледі. 1948 жылы БҰҰ-ның білім беру, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйымы (ЮНЕСКО) Халықаралық табиғат қорғау одағын (ХТҚО) ұйымдастыру туралы арнайы шешім қабылдады. Халықаралық «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдік немесе жануарлар түрлері Халықаралық жіктеу бойынша жеке 5 санатқа бөлінген:
- Жойылып кету қаупі төнген түрлер. Мұндай түрлерді сақтап қалу үшін міндетті түрде арнайы шаралар (табиғи қорықтар, ұлттық табиғи саябақтар, табиғи резерваттар және т.б.) ұйымдастыру қажет.
- Саны күрт азайып бара жатқан түрлер. Ондай түрлердің саны әзірше мол, бірақ қарқынды түрде азаюына жол берілмеуі қажет.
- Сирек кездесетін түрлер. Ондай түрлердің санының азаюын қадағалап отыру қажет.
- Толық зерттелмеген түрлер. Ондай түрлер туралы ғылыми-зерттеу жұмыстары мұқият түрде жүргізілуі қажет.
- Қалпына келтірілген түрлер.
Қазақстанның омыртқасыз жануарларына арналған «Қызыл кітабын» даярлау өте қиынға соқты. Өйткені елімізде кездесетін омыртқасыз жануарлардың түрлерінің саны және олардың биологиялық әрі экологиялық ерекшеліктері толық зерттелмеген. Сондықтан да омыртқасыз жануарларға арналған Қазақстанның «Қызыл кітабының» алғашқы 1-ші және 2-ші басылымдарына тіркелген түрлер мұқият талдап саралауды қажет етті. 2006 жылы Қазақстанның омыртқасыз жануарларға арналған «Қызыл кітабының» нақтыланған 3-ші басылымы жарық көрді. Бұл басылымға омыртқасыз жануарлардың 96 түрі тіркелді. Олардың ішінде буылтық құрттардың – 2, ұлулардың (моллюскалар) – 6, шаянтектестердің – 1, өрмекшітектестердің – 2, және жәндіктердің – 85 түрі тіркелді. Қазақстанның омыртқалы жануарларға арналған «Қызыл кітабының» толықтырылған және өңделген 4-ші басылымы 2010 жылы жарық көрді. Онда омыртқалы жануарлардың 128 түрі тіркелген. Олардың 1 түрі – дөңгелекауыздыларға, 17 түрі – сүйекті балықтарға, 3 түрі – қосмекенділерге, 10 түрі – жорғалаушыларға, 57 түрі – құстарға және 40 түрі – сүтқоректілерге жатады. Бұл «Қызыл кітапта» Халықаралық табиғат қорғау одағының (ХТҚО) «Қызыл кітабына» тіркелген 20 түр бар. Мұндай түрлерді сақтап қалу үшін Қазақстан бүкіл адамзат алдында аса зор жауапкершілікті сезінуі тиіс. «Қызыл кітап» әрбір мемлекеттердегі өзінің азаматтық экологиялық жауапкершілігін сезінетін кез-келген адамды бейжай қалдыра алмайды.
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енген жануарлар:
-
ҚАР БАРЫСЫ ҚАР БАРЫСЫ
-
ТҮРКІСТАН СІЛЕУСІНІ ТҮРКІСТАН СІЛЕУСІНІ
-
ТЯНЬ-ШАНЬ ҚОҢЫР АЮЫ ТЯНЬ-ШАНЬ ҚОҢЫР АЮЫ
-
ТАС СУСАРЫ ТАС СУСАРЫ
-
БҮРКІТ БҮРКІТ
-
САҚАЛТАЙ САҚАЛТАЙ
-
ҚҰМАЙ ҚҰМАЙ
-
БАҚАЛТАҚ ҚЫРАН БАҚАЛТАҚ ҚЫРАН
-
ЛАШЫН ЛАШЫН
-
БИДАЙЫҚ БИДАЙЫҚ
-
ҮКІ ҮКІ
-
КӨК ҚҰС КӨК ҚҰС
-
ОРАҚТҰМСЫҚ ОРАҚТҰМСЫҚ
-
ҚАРА ДЕГЕЛЕК ҚАРА ДЕГЕЛЕК
-
СҰР ТЫРНА СҰР ТЫРНА
-
АҚБАС ТЫРНА АҚБАС ТЫРНА
https://bioreserve-almaty.kz/kz/o-zapovednike/yzyl-kitap.html#sigProId93162fd3af
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енген өсімдіктер:
-
КОЛПАКОВСКИЙ КОЛПАКОВСКИЙ
-
ОСТРОВСКИЙ ҚЫЗҒАЛДАҒЫ ОСТРОВСКИЙ ҚЫЗҒАЛДАҒЫ
-
КОЛПАКОВСКИЙ ИРИДОДИКТИУМЫ КОЛПАКОВСКИЙ ИРИДОДИКТИУМЫ
-
АЛЬБЕРТ ҚҰРТҚАШАШЫ АЛЬБЕРТ ҚҰРТҚАШАШЫ
-
КАВКАЗ ТАУДАҒАНЫ КАВКАЗ ТАУДАҒАНЫ
-
ВИТТРОК РАУҒАШЫ ВИТТРОК РАУҒАШЫ
-
МУШКЕТОВ ТҮЙЕСІҢІРІ (БҰТА) МУШКЕТОВ ТҮЙЕСІҢІРІ (БҰТА)
-
ЖАУЖЫМЫЛДЫҚ ЖАУЖЫМЫЛДЫҚ
-
ЖЫЛТЫР ЖАНАРГҮЛІ ЖЫЛТЫР ЖАНАРГҮЛІ
-
АЛТАЙ ГИМНОСПЕРМИУМЫ АЛТАЙ ГИМНОСПЕРМИУМЫ
-
МҰЗ ПАСТИНАКОПСИСІ МҰЗ ПАСТИНАКОПСИСІ
-
СЕМЕНОВ АЙДАРШӨБІ СЕМЕНОВ АЙДАРШӨБІ
-
ЖИРЕН САРЫБАСҚУРАЙ ЖИРЕН САРЫБАСҚУРАЙ
-
САБАҚСЫЗ ЛЕЙОСПОРА САБАҚСЫЗ ЛЕЙОСПОРА
-
ТЯНЬ – ШАНЬ СИБИРКАСЫ ТЯНЬ – ШАНЬ СИБИРКАСЫ
-
СИВЕРС АЛМАСЫ СИВЕРС АЛМАСЫ
-
НЕДЗВЕЦКИЙ АЛМАСЫ НЕДЗВЕЦКИЙ АЛМАСЫ
-
КӘДІМГІ ӨРІК КӘДІМГІ ӨРІК
-
АЛМАТЫ КЕКІРЕСІ АЛМАТЫ КЕКІРЕСІ
-
НЕДЗВЕЦКИЙ КЕКІРЕСІ НЕДЗВЕЦКИЙ КЕКІРЕСІ
-
СЕМЕНОВ КОРТУЗАСЫ СЕМЕНОВ КОРТУЗАСЫ
-
КАУФМАН ИКОННИКОВИЯСЫ КАУФМАН ИКОННИКОВИЯСЫ
-
АЛАТАУ БӨДЕНЕШӨБІ АЛАТАУ БӨДЕНЕШӨБІ
-
ОРАМАЛЫ СОССЮРЕЯ ОРАМАЛЫ СОССЮРЕЯ
-
ҰЯЛЫ ШМАЛЬГАУЗЕНИЯ ҰЯЛЫ ШМАЛЬГАУЗЕНИЯ
-
АЛМАТЫ ЮРИНЕЯСЫ АЛМАТЫ ЮРИНЕЯСЫ
-
ҚҰМБЕЛ САРШАТЫРЫ ҚҰМБЕЛ САРШАТЫРЫ
-
ТЯНЬ – ШАНЬ СКУТИГЕРІ ТЯНЬ – ШАНЬ СКУТИГЕРІ
-
АЛАТАУ БӘЙШЕШЕГІ АЛАТАУ БӘЙШЕШЕГІ
https://bioreserve-almaty.kz/kz/o-zapovednike/yzyl-kitap.html#sigProId28caead22d